Sprawiedliwa transformacja to nie tylko zmiana gospodarcza, ale przede wszystkim społeczna i ekologiczna odpowiedź na wyzwania współczesności.
W regionach górniczych, takich jak Dolny Śląsk czy Górny Śląsk, proces ten ma szczególne znaczenie – to tam skutki przemian energetycznych są najbardziej odczuwalne. Bezrobocie, degradacja środowiska, odpływ młodych ludzi czy starzenie się społeczeństwa to problemy, które wymagają kompleksowych rozwiązań. Jednym z nich, często pomijanym, są ogródki działkowe – przestrzenie, które mogą odegrać kluczową rolę w budowaniu nowej jakości życia i środowiska.
Ogródki działkowe to nie tylko miejsce uprawy warzyw czy relaksu. To żywe laboratoria społecznej integracji, ekologicznej odbudowy i miejskiej adaptacji do zmian klimatu. Ich historia w Polsce sięga XVII wieku, a w XIX wieku pełniły funkcję wsparcia dla najuboższych mieszkańców miast. Dziś, w obliczu transformacji, mogą ponownie stać się odpowiedzią na wyzwania – tym razem związane z rekultywacją terenów poprzemysłowych, rozwojem zielonej infrastruktury i wzmacnianiem lokalnych wspólnot.
W miastach takich jak Ruda Śląska, gdzie tereny po koksowniach i kopalniach czekają na nowe przeznaczenie, ogródki działkowe mogą być naturalnym sposobem ich zagospodarowania. Zieleń działkowa nie tylko poprawia estetykę przestrzeni, ale także wspiera procesy renaturalizacji, zwiększa bioróżnorodność i przywraca funkcje ekologiczne zdegradowanym obszarom. Co więcej, działki mogą pełnić rolę buforów klimatycznych – redukują efekt miejskiej wyspy ciepła, wspierają retencję wód opadowych i poprawiają jakość powietrza, co jest szczególnie istotne w regionach o wysokim poziomie zanieczyszczeń.
Ale potencjał ogródków działkowych wykracza poza ekologię. To przestrzenie społeczne, które sprzyjają budowaniu więzi sąsiedzkich, aktywizacji lokalnych społeczności i przeciwdziałaniu wykluczeniu. W regionach dotkniętych transformacją, gdzie występuje ubóstwo energetyczne i wysokie bezrobocie, szczególnie wśród kobiet, działki mogą być miejscem oddolnych inicjatyw, wspierających integrację i partycypację obywatelską. Organizacje działkowców, jako struktury zakorzenione w lokalnych realiach, mogą odegrać rolę partnerów w procesie transformacji – podobnie jak związki zawodowe czy organizacje pozarządowe.
Warto też spojrzeć na ogródki działkowe jako przestrzeń edukacyjną. Mogą one pełnić funkcję miejsc edukacji ekologicznej, warsztatów ogrodniczych czy spotkań międzypokoleniowych. W dobie cyfryzacji i urbanizacji, kontakt z naturą staje się coraz bardziej deficytowy – działki mogą go przywracać, ucząc szacunku do środowiska i promując zdrowy styl życia.
Aby w pełni wykorzystać potencjał ogródków działkowych, konieczne jest ich uznanie za integralny element strategii sprawiedliwej transformacji. Wymaga to nie tylko wsparcia finansowego – np. z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji – ale także interdyscyplinarnej współpracy: urbanistów, socjologów, architektów krajobrazu, antropologów kultury i samych działkowców. Potrzebne są badania, inwentaryzacje, a przede wszystkim wizja, która uwzględni ogródki jako trwały element miejskiego ekosystemu.
W obliczu wyzwań klimatycznych, społecznych i gospodarczych, ogródki działkowe mogą stać się zielonymi oazami nadziei – miejscami, gdzie transformacja nie tylko się dokonuje, ale także zakorzenia w codziennym życiu mieszkańców. To przestrzenie, które łączą przeszłość z przyszłością, tradycję z innowacją, jednostkę ze wspólnotą. Warto o nie zadbać – nie tylko jako o fragment zieleni, ale jako o fundament sprawiedliwej, zrównoważonej przyszłości.
(t)
Foto. UM Ruda Śląska